مهندسی کشاورزی - خاکشناسی 89

مرتع داري
الف ) لزوم توجه بيشتر به مرتع داري و تأمين علوفه و دام %5 خاک ايران را مراتع تشکيل مي دهند و اين نقاط زيستگاه هاي مهمي هم براي جانوران اصلي و هم وحشي است. متأسفانه به علت عدم کنترل اين مراتع مورد چراي مفرط و خارج از فصل دامها قرار گرفته و خسارت زيادي بدانها وارد گرديده است و بسياري از آنها در آستانه نابودي قرار دارند. بهبود و ترميم مراتع کشور مستلزم تأمين علوفه ساليانه دام به ويژه علوفه زمستانه و هم چنين تفهيم اصول صحيح استفاده از مراتع به زارعين و دامداران مي باشد. با توجه به احتياجات روز افزون کشور به فرآورده هاي دامي به ويژه گوشت و ترقي سطح زندگي و افزايش جميع کشور به ميزان ساليانه 5/2% چنانچه در انتخاب و احياي مراتع کشور بذل توجه بيشتري نشود در آينده دامپروري و دامداري دچار بحران شديدي خواهد شد. توجه به مسائل فوق علاوه بر تأمين علوفه کمک بزرگي به جلوگيري از فرسايش خاک خواهد نمود. به علاوه همزمان با احداث مراتع خسارت ناشي از باد و آب و سيلاب کاهش پيدا کرده و يا به کلي از بين مي رود.

مرتعداريعلمي است که با استفاه از نباتات طبيعي جهت تعليف و چرانيدن دام همراه با جلوگيري از اثرات سوء نسبت به ساير منابع از جمله زمين و جامعه نباتي بوده و موجب حفظ و نگهداري اين جامعه مي گردد. بنابراين حفظ و حراست کلي مراتع را چه از نظر زراعي و چه از لحاظ نگهداري مرتع داري مي نامند. رشته هاي مربوط به اين علم عبارتند از :
1) اقليم شناسي ،

2) زمين شناسي

3) آگرونومي و زراعت

4) فيزلوژي حيواني

5) اکولوژي و طبقه بندي گياهي

6) دامداري

7) اقتصاد عمومي

مرتع به اراضي داير يا باير اطلاق مي شود که رستني ها در آن به حالت طبيعي رشد نموده، ميزان بارندگي آن منطقه نسبتاً کم باشد و به وسيله حيوانات اهلي و شکاري و وحشي مورد چرا واقع گردد و هيچ عاملي آنرا محدود ننمايد.

چراگاهبه آن دسته از اراضي اطلاق مي شود که به صورت کلي داير و يا محصور بوده ، عمليات آبياري و کوددادن در آن صورت بپذيرد . ضمناً بايد ميزان نزولات نواحي مزبور رضايتبخش بوده، گياهان علوفه اي در اين نواحي کشت و زرع گردد.

نباتات علوفه اي به کليه رستني هايي اطلاق مي شود که خوراک احشام به حساب مي آيد و موجب زيست و دوام زندگي آنها گردد (انواع گياهان علوفه اي)

تلوزار و بوته زارعبارت است از درختان – درختچه ها و بوته هايي که دام از قسمت هاي خوش خوراک آن مي خورد . برگ درختان و پوست ميوه جات را نيز مي توان تحت اين دسته منظور نمود.

علف هرز :به نباتاتي اطلاق مي شود که در زراعت نباتات معين مي رويد در حالي که هدف اصلي کشت خالص آن نبات يا گياه معين مي باشد.

علفزار : به کليه اراضي که در آن رستنيهاي خوش خوراک يا بد خوراک مي رويد اطلاق مي شود.

مرتع کاري : احداث و احياء مراتع مصنوعي را که از طريق بذر گياهان مختلف به صورت مخلوط کاشته شود

کشتزار – چرا گاه : اراضي ايکه به طور منظم پس از هر چين مورد چرا قرار مي گيرد

چرا گاه کشت زار : اراضي ايکه با اندکي تغيير و تبديل پس از چرا برداشت مي شود

1) مراتع مصنوعي :

عبارت است از اراضي ايکه هر سال يا هر چند سال يک بار تجديد کشت شده از آن بهره برداري به عمل مي آيد. مراتع مصنوعي خود چهار حالت دارد.

4: کشت زار- چراگاه

عبارت است از اراضي که به صورت طبيعي و خودرو پوشيده از انواع گياهان علوفه اي و غير علوفه اي مي باشد.

الف) مراتع طبيعي مرغوب : اراضي سرسبزي که به صورت طبيعي پوشيده از نباتات علوفه اي و غير حبشي است و اکثراً در کناره هاي درياي خزر (بخصوص مازندران) قرار دارد.
ب) مراتع طبيعي نامرغوب : اراضي که به صورت طبيعي پوشيده از نباتات علوفه اي خشبي است و اکثراً در دامنه ها و جلگه هاي خشک واقع شده است.
عموماً گياهان موجود در مراتع طبيعي در نقاطي که دسترسي بدان ناحيه کمتر امکان پذير است از خانواده گندميان و يا خانواده لگومينوز(تيره نخود) هستند.

اهميت نو دام در مرتعداري :بايستي دامهايي انتخاب شود که داراي مشخصات و خصوصياتي باشد که با نوع مرتع مرتبط باشد. زماني مي توان از يک مرتع به نحو احسن استفاده نمود که دام هاي انتخاب شده با نوع مرتع هماهنگي داشته باشد. در انتخاب نوع دام جهت چرا در مراتع بياستي سه عامل
الف) ايجاد چرا گاه جهت يک نوع دام بخصوص يا انواع دام ها
ب) انتخاب نوع دام متناسب با وضع مراتع
ج) تغيير در نوع دام جهت سودمندتر نمودن مراتع (وضع مراتع)
موقع چرا – فصل چرا و دوام رعايت موقع چرا – فصل چرا و دوام چرا در حفظ ظرفيت مرتع بسيار مؤثر است و نسبت به آب و هوا – ارتفاع محل – رطوبت جو – نوع خاک و بالاخره وضع نباتات علوفه اي متفاوت مي باشد. در اينجا بايستي با اين نکته اشاره نمود، نباتات مراتعي که به وسيله احشام ايلات چرا مي گردد داراي شرايط رشد نمو بهتري نسبت به نباتات مراتع حوالي دهات مي باشد زيرا عشاير و ايلات چرا مي گردد داراي شرايط رشد و نمو بهتري نسبت به نباتات مراتع حوالي دهات مي باشد زيرا عشاير و ايلات به علت ييلاق و قشلاق کمتر مراتع را تحت فشار قرار مي دهند.
در ايران اکثر نباتات يک مرتع از خانواده هاي متعددي غير از گرامينه و لگومينوز مي باشد و بايستي در فصل چراي آن ها دقت زيادي به کار برده شود. چراي اين نوع نباتات بايستي در فصل به خصوصي صورت گيرد يا برخي از انواع کنگره هاي صحرايي را بايستي قبل از ظاهر شدن خار تحت چراي دام قرار داد. فصل چرا نباتات يکساله در بهار و گياهان چند ساله در تابستان پس از رسيدن مي باشد. نباتات علوفه اي گرامينه بوته اي را بايستي قبل از آنکه تا 15 تا 20 سانتي متر رشد نمايد مورد چرا قرارداد ولي نباتات علوفه اي گرامينه چمني را مي توان زودتر از اين موقع نيز چرا نمود.
يکي از معايب بزرگ چراي بي موقع و يا پيش چرا ايجاد اختلال در ترکيب و اجتماعات نباتات مراتع مي باشد. ضمناً خاک مراتع در ابتداي جهاد به علت بارندگي هاي زياد ( به ويژه در شمال) گل مي شود و در اثر رفت و آمد دام متراکم مي گردد. بهترين موقع و فصل چرا در مراتع هنگامي از سال است که مواد غذايي علوفه ي مراتع تشکيل و تکميل گرديده باشد و احشام از آن به حداکثر بهره مند شده باشند و در عين حال لطمه و زياني به مراتع وارد نيايد.
اهميت تناسب تعداد دام با ميزان علوفه اي که توليد مي شودتعداد معقول دام در هر مرتع بستگي به وسعت مرتع – حجم علوفه ي توليد شده – شدت و دوام چرا – ضريب مصرف علوفه و بالاخره نحوه ي استفاده از مراتع مربوط دارد. چنانچه در مرتع تعداد دام با اصول فوق مطابقت داشته باشد آن مرتع همچنان بر جاي مانده هر ساله مورد استفاده قرار خواهد گرفت.
ظرفيت مراتع کنوني ايراني به هيچ وجه متناسب با تعداد دام ها نمي باشد و به طوري که تخمين زده مي شود فشار دام ها بر اين مراتع حدود يک برابر ظرفيت واقعي آنها است. از اين نظر اغلب در اثر غفلت و بي اطلاعي و يا طمع دامداران مراتع تحت چراي مفرط قرار گرفته بقاياي سبز نباتات حتي نباتات نامطبوع و سمي که در مراتع باقي مانده است از بين خواهد رفت.
در کشورهاي اروپايي که داراي مراتع مرغوبي مي باشد به طور متوسط هر دو هکتار مرتع را به دو يا سه گاو جهت پروار بندي اختصاص مي دهند.

توزيع يا تناوب مراتع با پراکندگي احشامچراي مفرط نه تنها بستگي به تعداد دام دارد بلکه اگر دام در يک ناحيه ي از مراتع متراکم گردد و يا به عبارت ديگر به طور نامنظم در سطح مرتع پراکنده شود خسارات متنابهي به وجود خواهد آورد. از اين رو جهت جلوگيري از چراي نادرست مراتع در نظر گرفتن پراکندگي صحيح دام لازم به نظر مي رسد. اثرات کمبود يا زيادي آب در مراتع را مي توان تا حدودي با حفر چاه و زهکشي برطرف نمود.
در امور مرتع داري کشور مسائل متعددي وجود دارد که متأسفانه به علت آشنا نبودن دامداران به طريق حل اين مسائل هر روز به اين مشکلات اضافه مي گردد. نابود کردن درختچه ها – سوزاندن – عدم کنترل چرا – درآمد کم در دامداري و استفاده پيش از حد ظرفيت مراتع مشکلات متعددي است که به چشم مي خورد. اين مسائل و مشکلات بيشتر در بيابان ها ديده مي شود. زارعين اغلب از درختچه هاي تاغ و ساير درختچه هايي که مصرف علوفه دارد براي سوختن استفاده مي کنند در حالي که در اين مناطق براحتي مي توان جنگلي براي استفاده ي سوخت از درخت گز و يا جغجغه احداث نمود. با جانشين نمودن دو درختچه ي فوق در بعضي مناطق گرم و خشک مملکت به جاي درختچه هايي که شاخ و برگ آن ها مصرف علوفه اي دارد مي توان تا حدودي از نابودي آنها جلوگيري به عمل آورد.

برنامه مشترک مرتع داري و دامداراندر حال حاضر دامداران طوايف کرد – لر – بختياري – قشقايي – ايل شاهسون و عشاير و قبايل مختلف ديگر طبق رسوم و آداب گذشته از ييلاق جهت چراي مراتع استفاده مي نمايند. ايلات و عشاير زمستان را در مراتع قشلاقي (گرم) و تابستان را در مناطق ييلاقي (معتدل) به سر مي آورند. مراتعي که در اثر قشلاق و ييلاق تحت چراي مفرط و بي رويه قرار مي گيرد به ترديج ارزش خود را از دست داده غير قابل استفاده مي گردد.
ييلاق به مناطقي اطلاق مي شود که معمولاً در فصل گرما مورد استفاده قرار مي گيرد. به همين جهت نيز علوفه هاي اين نواحي داراي کيفيت خوبي بوده و خوش خوراک مي باشد. در ايران مراتع ييلاقي فراواني وجود دارد که بايستي جهت احياء و استفاده ي بهتر توجه بيشتري به آن ها مبذول داشت. اين ييلاقات عبارت است از : کوهستان هاي آذربايجان – کردستان – لرستان – همدان – کرمانشاه – قزوين – فارس – بختياري – اراک – ملاير – نهاوند – تويسرکان – دامنه هاي جنوب البرز – شمال – خراسان – سهند – سبلان – فريدن و چهارمحال و غيره
مراتع قشلاقي که در صحراها و دشت هاي نسبتاً گرم قرار دارد در فصول سرد سال مورد استفاده قرار مي گيرد و عبارت است از : سرخس ترکمن صحرا – دشت گرگان – دشت مغان – جلگه ي خوزستان و فارس و اطراف کوير مرکزي – علاوه بر مراتع قشلاقي و ييلاقي که به آنها اشاره گرديد بايستي به مراتع ميان بند نيز که بين ييلاق و قشلاق قرار دارد و به مراتع بهاره و پاييزه مشهور است توجه خاصي مبذول داشت ( مانند اطراف درياچه ي هامون در سيستان)
جهت بهبود و احياي مراتعي که مدام مورد چرا قرار مي گيرد ايجاد وقفه اي در چرا به منظور تقويت نباتات و توليد علوفه ي کافي و متناسب لازم و ضروري به نظر مي رسد چنانچه چراي اين گونه مراتع در بهار به طور موقت تعطيل گردد گياهان آن در سال بعد علاوه بر تقويت جديد حيات نيز مي نمايد.
در اثر ايجاد تناوب در چرا و تقسيم مراتع به قطعات مختلف ساقه هاي زيرزميني و همچنين ريشه ي نباتات تقويت مي گردد . خوابانيدن دام در قطعات مراتع به جاي آغل مسئله اي است که بايستي مورد توجه قرار گيرد. قرار دادن نمک در مراتع مسئله ي ديگر است که در چراي دامها و مراتع قابل اهميت مي باشد زيرا دام با دسترس داشتن نمک سالم و با نشاط خواهد ماند و کمتر مورد حمله ي آفات و امراض قرار مي گيرد.

نباتات سمي مراتع :وجود نباتات سمي در مراتع يکي از مسائل مهم مرتعداري مي باشد که بايستي بدان توجه فراواني نمود. گياهان سمي موجب خسارت زيادي از جمله مرگ و مير احشام و کاهش ارزش دام مي گردد. در اثر چراي مفرط و بي رويه اي که در کليه نقاط کشور صورت مي گيرد اکثر نباتات مفيد فرصت تکثير و ازدياد نيافته و به تدريج از بين مي روند. با از بين رفتن نباتات علوفه اي مفيد گياهان کم ارزش و سمي جانشين آنها مي شود و دام ها هنگام گرسنگي و يا عدم دسترسي به علوفه هاي خوشخوراک اجباراً از اين گونه نباتات تغذيه ي مي نمايند.
از بين بردن نباتات سمي با توجه به آب و هواي ايران مثمرثمر نخواهد بود. جلوگيري از پيش چرا يکي از نکاتي است که بايد مدنظر داشت زيرا در بهار قبل از آنکه نباتات علوفه اي هر مراتع ظاهر گردد نباتات سمي پديدار مي شوند و مورد چراي دام واقع مي گردند و بالنتيجه توليد خسارت فراواني مي نمايند. براي نمونه دامها از خوردن گون و يا زبان پس قفا صدمات زيادي مي بينند که گاهي منجر به مرگ آنها مي گردد.

روش هاي کاهش اثرات منفي نباتات سمي :1) جلوگيري از چراي مفرط يک مرتع و يا بخشي از يک مرتع در بعضي موارد حيوانات به علل خاصي مانند بودن زير سايه درخت و يا نزديک بودن به آخور و يا محل آب فقط از قسمت هاي خاصي از مرتع تغذيه کرده و باعث از بين رفتن گياهان مناسب آن ناحيه مي شوند.

2) در صورت عدم تعليف دام باعلوفه خشک و يا با در دسترس قرارندادن علوفه سبز به احشام و تا زماني که حيوان به حد کافي سير نشده باشد نبايد آن را در مرتعي که داراي نباتات سمي مي باشد داخل نمود.

3) نمک براي دام ضروري مي باشد زيرا با در دسترس بودن مقداري نمک دام به تغذيه نباتاتي که بدانها چندان توجه نمي نموده ترغيب شده آنها را چرا مي کند.

4) مصرف مواد معدني از قبيل فسفر اشتهاي دام را زياد مي نمايد. ضمناً چنانچه مقداري گرد استخوان به خوراک دام اضافه شود. تلفات ناشي از مسموميت نباتات سمي کاهش قابل ملاحظه اي خواهد يافت.

5) برخي از نباتات در يک نوع دام به خصوص مسموميت ايجاد مي کند در حالي که براي ساير دامها سمي مي باشد. براي نمونه انواع دم اسبي ها (Equisetum sp) براي اسب و انواع زبان پس قفاها (Delphinia sp) و انواع لوپن ها(Lupinus sp) براي گاو توليد مسموميت مي نمايد.

6) چنانچه دامي دچار مسموميت شود بايستي قبل از رجوع به دامپزشک غذاهاي ملين به او خورانيد. تاکنون صدها گونه نباتي سمي شناسايي شده که تنها فقط تعداد محدودي از آنها براي دامها سمي مي باشد گل حسرت يا سورنجان (colchicum) انواع دم اسبي ها (Equisetu sp) و فرنيون (Euphorbia)